جانها و زمانها سر نهد ، و موج آفريند ، و پاكى بخشد ، و خروش آبهاى خروشان را به روح انسانها سرايت دهد . 12 - عقل گرايى و غناى آثار آنچه كه در آثار اين متفكر بزرگ ، به خوبى ، به چشم مىخورد ، يكى مسئلهء عقل گرايى و ديگرى غناى آثار اوست . روزگار شيخ مفيد ، دورهء اوج مباحث و استدلالهاى عقلى است ، در فرهنگ اسلامى . متكلمان و متفكران زبردستى در آن دوره ، و پيش از آن ، به هم رسيده بودند كه مباحث اعتقادى و علم كلام اسلامى را به اوج رسانيده بودند . مايه‌هاى تفكر و استدلال و تحليل و شناخت در آثار آنان به قدرى زياد و متنوع و عميق است كه به حق مىتوان برخى از آنان را در شمار فلاسفه آورد . وسعت دامنهء تحليلات عقلى و استدلالهاى كلامى ، موجب مىشد كه علماى برجستهء مذاهب ، تا سر حد توان و امكان ، به معلومات عقلى و قدرت تحليل عقلانى مسائل مجهز باشند . نگاهى به آثار شيخ مفيد ، و درگيريهاى او با متكلمان زبردست زمان ، و رساله - هايى كه در رد و تحليل آثار و افكار گروه وسيعى از آنان نوشته است ، به خوبى نشان مىدهد كه متبحرترين و مقتدرترين متفكر اسلامى بوده است . آرى ، در علم كلام اسلامى و تفكرات اعتقادى كمتر كسى به پايهء او مىرسد ، با وجود بزرگانى كه در اين رشته ، در ميان مذاهب اسلامى ، به هم رسيده‌اند . قدرت عقلانى اين متفكر و